===============================



بازمهندسی نيروی انسانی ضرورت حياتی مديريت امروز










دکتر احمدی

1385





hahmadi@mshdiau.ac.ir
 
مهندسي مجدد فرآيندها عنواني است كه دكتر مايكل همر از دانشگاه MIT با همكاري جيمز شامپي‌رئيس مركز مشاوران مديريت ماساچوست در سال 1994 در كتابي پرفروش با نام "‌مهندسي مجدد‌فرآيندها، انقلاب منشور سازماني" در تعميم روشهاي مديريت كيفيت جامع ( TQM ) و تئوري سيستمهاي اطلاعات مديريت) ( MIS ،براي ايجاد تغييرات ريشه‌اي و بنيادي به منظور ايجاد تحول چشمگير و دگرگوني اساسي ، در‌سازمانهايي كه براي رسيدن به اهداف و مأموريتهاي خود دچار مشكل گرديده اند ، مطرح نمودند .
چکيده

مهندسي مجدد فرآيندها عنواني است كه دكتر مايكل همر از دانشگاه MIT با همكاري جيمز شامپي‌رئيس مركز مشاوران مديريت ماساچوست در سال 1994 در كتابي پرفروش با نام "‌مهندسي مجدد‌فرآيندها، انقلاب منشور سازماني" در تعميم روشهاي مديريت كيفيت جامع ( TQM ) و تئوري سيستمهاي اطلاعات مديريت) ( MIS ،براي ايجاد تغييرات ريشه‌اي و بنيادي به منظور ايجاد تحول چشمگير و دگرگوني اساسي ، در‌سازمانهايي كه براي رسيدن به اهداف و مأموريتهاي خود دچار مشكل گرديده اند ، مطرح نمودند .


باز مهندسی نيروی انسانی ضرورتی است که به تبع از مهندسی مجدد فرآيندها برای آموزش ، توسعه و ايجاد مهارتهای لازم در نيروی انسانی سازمانها به منظور بهره کيری از نتايچ مهندسی مجدد قرآيندها لازم می آيد ومديران امروز بايستی در مورد آن اهتمام کافی مبذول نمايند.


مقاله حاضر پس از بيان کليات ، ملزومات و نتايج حاصل از مهندسی مجدد فرآيندها و بيان ضرورت بازمهندسی نيروی انسانی با بهره گيری مناسب از آن ، با اشاره به نتايج يک تحقيق که در مورد مهندسی مجدد فرآيندها در شرکت آب و فاضلاب مشهد صورت گرفته است تلاش نموده اهميت و صرورت توجه به اين مهم را برای مديران امروز روشن نمايد.


واژه‌هاي كليدي

‌واژگان كليدي فارسي: ‌مهندسي مجدد فرآيندها ، بازمهندسی نيروی انسانی ، ، فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات

‌واژگان كليدي انگليسي:

Business process Reengineering (BPR), Human Resource Reengineering,

Information and Communication Technology (ICT)









1 - مقدمه

"در سالهای آينده احتياج بيشتر به مديران حرفه ای آموزش ديده ای خواهد بود که تغييرات تکنولوژيهای اطلاعاتی را تشخيص دهند و با نگرش سِستمی فرآيندهای تجاری را بازسازی کنند . همين مديران خواهند بود که ساختار جهان ما وراء صنعتی را شکل خواهند داد" . (, 1995 Spencer)


امروزه لفظ " کشورهای توسعه يافته " و " کشورهای توسعه نيافته " به کشورهای تند و کشورهای کند تبديل شده است , در کشورهای تند همه چيز از جمله جريان داده ها و اطلاعات و دانش , سريعتر اتفاق می افتد و در نتيجه در اين کشورها ثروت و قدرت تندتر توليد می شود , حال آنکه کشورهاي کند که در حصاري از موانع ملي گرفتار آمده اند , همه چيز در آنها به کندی جريان دارد .در جهان کنونی , جريان اطلاعات , همچون خون زندگي بخش در رگهاي سازمانهاست .


در دنياي جديد, معيار پرداخت پاداش به جاي فعاليت به نتيجه کار داده می شود . در سازمانهاي سنتي کارکنان در برابر وقتي که صرف ميکنند پول دريافت مي کنند . در حالي که در دنياي جديد و باز مهندسی شده حجم کارهاي مياني و کاغذ بازيها به حساب نمي آيد , بلکه شمارکارهاي انجام شده , کيفيت آنها و رضايت مندي مشتري ، که از نظرسنجي ها کسب می شود ، داراي ارزش و ملاک پرداخت دستمزد قرار مي گيرد . پاداش بر پايه ارزشی که توليد مي کنند پرداخت می شود. وقتي شروع تا پايان يک فرآيند توسط کارکنان خاصی تکميل می شود , بازده آن قابل اندازه گيري خواهد بود .


. مهندسی مجدد که آن را فرآيند مديريت , فرآيند نوآوري يا طرح ريزي مجدد فرآيند هم مي نامند , مستلزم ترکيب , طرح ريزي مجدد کار , شغل و فرآيندهاست و هدف آن کاهش دادن هزينه ها , بهبود کيفيت , خدمات و افزايش سرعت است . معمولا" مهندسی مجدد موجب کاهش مشاغل و منتظر خدمت کارکنان نمی شود . اگر چه تجديد ساختار باعث حذف , کوچک کردن , يا نقل و انتقال واحدها و بخش هاي سازماني می شود , ولي در مهندسی مجدد, شيوه انجام شدن کارها تغيير خواهد کرد .


" تصميم گيري پر شتاب , واکنش کارآمد و تماس هاي بي واسطه با مشتريان , از ويژگيهاي عصر حاضر و سازمانهاي دهه آينده است " ( گيتس ، 1380 ).


در بخشهای بعدی مقاله ابتدا مفهوم مهندسی مجدد را تشريح نموده ايم ، سپس نقش فنآوری اطلاعات و سيستمهای اطلاعاتی را بعنوان محور اصلی آن روشن ساخته ایم ، آنگاه تاثير عميق اين بازمهندسی را بر سازمانها و چگونگي تبديل آنها از شکل سنتی به شکل مجازی برای دستيابی به اهداف مورد انتظار یعنی ; افزايش چشمگير سود ، کاهش فوق العاده هزينه ها و تامين رضايت مشتريان بيان کرده ايم و بالاخره در بخش آخر ضرورت بازمهندسی نيروی انسانی بعنوان اولويت اصلی در موفقيت مهندسی مجدد تشريح گرديده است.





2- مهندسی مجدد فرآيندها جيست ؟

" مهندسي مجدد فرايندها بمعني بازانديشي بنيادين و طراحي ريشه اي فرايندهاي لازم براي دستيابي به اهداف , ارزشها و ماموريتهاي هر سازمان ميباشد.“مهندسي مجدد فلسفه اي از مديريت است كه تأكيد اصلي آن بر انجام كارها از ابتدا تا انتها و از پائين ترين سطح عملياتي تا بالاترين سطح اجرائي براي انجام كامل خدمات مورد نياز مشتريان و كاربران سازمان بمنظور وصول باهداف و مأموريتهاي آن مي باشد " (همر و چمپی ، 77 ) .


‌همه كساني كه در وادي مهندسي مجدد فرآيندها وارد شده‌اند اولين ضرورت انجام اين مهم را تغيير‌نگرش مسئولين رده بالاي سازمان از ديدگاه وظيفه‌گرايي به فرآيندگرايي دانسته و بر اين باورند كه با‌شناسائي فرآيندهاي كليدي و حساس و حذف فرآيندهاي ناكارا و زائد و ايجاد تغييراتي بنيادين و ريشه‌اي‌در فرآيندهاي موجود و تعريف و پياده‌سازي فرآيندهاي جديد مورد نياز در سازمان، مي‌توان بهبود‌چشمگير و موفقيت حتمي سازمان را در وصول به اهداف و انجام مأموريتهاي لازم آن انتظار داشت.


مديريت امروز با مهندسي مجدد فرآيندها و استفاده از روش هاي جديد توسعه سيستم هاي تجاري مبتني بر تفكر و كاربرد فن آوري اطلاعات و سيستم هاي اطلاعاتي توانسته است فرآيندهاي تجاري و روشهاي مديريتي خود را دگرگون و آنان را بنحو چشمگيري بهبود ببخشد و رضايت مشتريان و سودآوري سازمانها را در عرصه رقابت تنگاتنگ جهاني امروز تضمين نمايد ..


سازمانهايي كه با روشهاي موجود و فرآيندهاي جاري خود نتوانسته اند موجوديت و بقاي خويش را در عرصه تنگاتنگ رقابت امروز جهاني حفظ كنند ، با الهام و تمسك به مهندسي مجدد فرآيندها و استفاده از امكانات تكنولوژيهاي نوين قادر گرديده اند در وضعيت خود تحول ايجاد نموده و در عرصه رقابت از آناني در روشهاي كهن خود فرومانده ا ند ، پيشي گيرند و به سودهاي كلان و رضايتمندي قابل تحسين مشتريان دست يابند .



3 – نقش فنآوری اطلاعات ( IT ) و سيستمهای اطلاعاتی در مهندسی مجدد فرآيندها

شرکت هاي مختلف با توجه به کاربردهاي استراتژيک IT، در عرصه گسترده جهاني تجارت امروز، مشاغل و مدلهاي تجاري خود را تغيير مي دهند، و حتي در صورت لزوم يک تغيير ساختاري در صنعت خود ايجاد مي کنند. بررسي امکانات IT و نيروي بالقوه اين فناوري در دگرگون کردن توانايي هاي مؤسسات تجاري، اساس رقابت صنايع در جهان امروز است، بنابراين فهم چگونگي تحت کنترل درآوردن اين توانايي هاي بالقوه يکي از کليدهاي مهم مديريتي براي رهبران امروز و آينده است.استفاده از فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات و استفاده از اينترنت و اينترانت و مبادله و انتقال‌اطلاعات و طرح پرسشها و بيان پاسخها از ‌ملزومات اوليه انجام مهندسي مجدد فرآيندهاي تجاري خواهد بود كه بايستي در اجراي آنها اهتمام جدي معمول گردد.


در دنيای ديجيتال ماشين ها به اينترنت متصل مي شوند و به دارندگانشان امکان مي دهند تا بتوانند از جاي ديگر آنها را چک کنند. ماشين خودکار مي تواند مشکلات عملکردي و اينکه کدام يک از محصولات در ماشين کند کار مي کنند را گزارش کند. همچنين اين ماشين مي تواند از جاي ديگر راه اندازي مجدد شود. مثلا يک ماشين توليد نوشابه مي تواند با ترمومتري تجهيز شود که دماي بيرون را گزارش مي کند. دارنده ماشين مي تواند در روزهاي گرم قيمت نوشابه را افزايش دهد و در روزهاي سرد قيمت آن را کاهش دهد. همچنين ماشين مي تواند طوري برنامه ريزي شود که اين قيمت ها را بطور اتومات تغيير دهد.


شرکتها ها بايستي با مهندسی مجدد فرآيندهای اجرائی و سرمايه گذاری بر روي سيستم هاي اطلاعاتي امکان جهش و دگرگونی در نحوه اجرای امور و بهبود روشهای جاری خويش را فراهم نمايند. سيستمهاي اطلاعاتي به مشاغل کمک مي کنند تا عملکردهاي خود را مؤثر نموده و موفق به کاهش قابل توجه هزينه ها ، رضايت بيشتر مشتريان و افزايش چشمگير سود خود گردند.


نيازهاي مشتري و سليقه هاي او در مقاطع مختلف با اتکاء به اطلاعاتي که از خود مشتري اخذ شده است و در بانکهای اطلاعاتي موجود است به خوبي قابل سنجش و ارزيابي است تا بتوانيم به موقع سرويس دهی کنيم. امروزه سازمانها ميتوانند با توجه به سليقه هاي مشتريان ، توليدات متنوعی به بازار عرضه کنند , مشروط بر آنکه سيستم هاي اطلاعاتي آنها , بانک اطلاعات کاملي از مشتريان داشته باشند , IT سازمانها را در اين خصوص ياري مي کند .


سيستم هاي اطلاعاتي با استفاده از سخت افزارها ، نرم افزارها ، پايگاه داده ها و تكنولوژي ارتباطات ، اطلاعات لازم را براي سطوح مختلف مديريت اعم از سطح كلان ، سطح مياني و سطح عملياتي فراهم ميآورند و امكان كنترل و نظارت دقيق ، بروز و صحيح مديران را بر فعاليتهاي سازمان فراهم ميسازد تا آنها بتوانند در تأمين سريع و مطلوب نيازمنديهاي متنوع مشتريان موفق گردند . اين سيستم ها با توليد اطلاعات لازم و توزيع سريع آن در شبكه هاي ارتباطي داخلی[1] و خارجي [2] به كاربران و مشتريان خود ، موجب كاهش هزينه هاي پرسنلي و ستادي و نيز موجب پاسخگويي كاراتر و مؤثرتر به مشتريان خويش گرديده و نتيجتاٌ باعث افزايش سود رقابتي در بازار گسترده جهاني ميگردند .


4 – تاثير مهندسی مجدد فرآيندها در تغيير شکل سازمانهای سنتی امروز به سازمانهای مجازی فردا

IT تاثيرات قابل ملاحظه اي روي مشاغل, ساختارهاي سازماني, حذف کارهاي موازي, کاهش زمان اجراي يک فرآيند خدمت يا توليد گذاشته است, علاوه بر آن نحوه رقابت سازمانها را هم تغيير داده است .کاهش هزينه ها و در واقع کاهش قيمت تمام شده توليد و خدمات امکان ديگري را براي سازمانها فراهم نموده است تا آنهايي که از آن برخوردارند در بازار رقابت موفق عمل کنند.


تجديد ساختار که آن را کاهش دادن نيرو يا کاهش دادن سطوح مديريت هم مي نامند مستلزم کوچک کردن سازمان , از نظر تعداد کارکنان , تعداد بخش ها و يا واحدها و تعداد سطوح مديريت در ساختار سازماني است . مهندسی مجدد که آن را فرآيند مديريت , فرآيند نوآوري يا طرح ريزي مجدد فرآيند هم مي نامند , مستلزم ترکيب , طرح ريزي مجدد کار , شغل و فرآيندهاست و هدف کاهش دادن هزينه ها , بهبود کيفيت , خدمات و افزايش سرعت است .


" سازمانهای سنتی عمليات خود را در قالب واحدهای مشخص و بخشهای تجاری معلوم انجام می دهند در حالی که سازمانهای مجازی عمليات خود را فراتر از زمان ، مکان ، فرهنگ و مرزهای سازمان انجام می دهند . در سازمانهای اخير ماموريت سازمان در قالب تيم های مجازی و در سازمانی بدون مرز متشکل از " شبکه مجتمع کارکنان " بی توجه به مکان ، و زمان به انجام می رسد " ( Hedberg , 1996).


مويز ( 1994 ) ، با ذکر چند نمونه روشن استقرار محيط های کاری مجازی را بدلايل زير اجتناب نا پذير می داند :

کاهش هزينه های امور واقعی : IBM با حذف دفاتر و محل های کارکنان خود سالانه 40 تا 60 درصد صرفه جويی داشته است .

افزايش کارايی : در همان شرکت بين 20تا 40 درصد افزايش توليد گزارش شده است .

افزايش سود دهی : شرکت هيولت پاکارد با رفتن به سمت سازمانهای مجازی در آمد خود را به ازاء هر فروشنده دو برابر افزايش داده است .

افزايش سرويس دهی به مشتريان : شرکت مشاوره ای اندرسون به استناد تحقيقات بعمل آورده ، از زمانی که مشاورانش دفاتر کاری خود را ترک کرده اند با مشتريان خود 25درصد بيشتر مذاکره رودررو داشته اند .


بیل گيتس ، مدير عامل شرکت ميکروسافت تبديل کارهاي" نيرو بر" به " دانش بر " را از اهداف شرکت قرار داده است ..بعقيده وی با توسعه IT سه دگرگوني بنيادي در کسب و کار رخ خواهد داد:

بسياري از داد و ستدهاي ميان سازمانها و مصرف کنندگان , ميان هر سازمان با سازمان ديگر و ميان مردم و دولت , به صورت " خود خدمتي " و ديجيتالي درخواهند آمد . واسطه ها يا بايستي به فعاليت هاي ارزش افزا رو بياورند و يا اينکه نابود شوند .

کار واحد " خدمات مشتريان " در همه سازمانها بسيار با اهميت و ارزش آفرين خواهد بود , درگيري انسانها با کارهاي خدماتي از جنبه انجام وظيفه هاي روزمره و عادي به فعاليت هاي ارزش آفرين , مشاور گونه در زمينه خواستها و گرفتاريهاي مشتريان و خود مختارانه تبديل خواهد شد .

روند داد و ستدهاي نوين ونياز به توجه بيشتر و انفرادي به مشتريان , سازمانها را ناچار مي کند تا فرآيندهاي دروني را ديجيتالي کنند و کارائي همه بخش ها را در خدمت به مشتريان بالا ببرند , سازمانها براي ارتباط هاي

کارآمد , دستگاههاي عصبي ديجيتالی برپاخواهند ساخت , دستگاههايي که بتواند پيوسته فرآيندهاي کسب و کار را بادگرگونيهاي محيط – ناشی از رقابت و نيازهاي مشتريان – هماهنگ و همساز نمايد .


در يک دهه آينده بيش از 50 سال گذشته دگرگونی رخ خواهد داد . بسياری از مردم در دهه آينده رايانه شخصی خواهند داشت و در کارهای درون و برون خانه از آن استفاده خواهند نمود . امروزسازمانهاي موفق دريافته اند که استفاده از کامپيوترهاي شخصی ( pc ) بر روي ميز کارکنان بيش از ارزش قلم و کاغذ است که سالها از آن استفاده می کرده اند .(گيتس ، 1380)


باز مهندسی نيروی انسانی ضرورتی حياتی

" ‌مديريت منابع انساني در لبه يك تحول جدي است. ابزار اين تحول تكنولوژي سيستمهاي اطلاعاتي‌مي‌باشد و مهندسي مجدد نيروي انساني براي بهره‌گيري از اين تكنولوژي دريچه‌اي روشن بر روي سازمانها‌مي‌گشايد كه موجب تغييراتي بنيادي در نحوه اداره خدمات اداري و ستادي سازمانها خواهد گرديد ".(Tobin , 1996 )


" دگرگونيهای همه جانبه وديدگاههای نوينی که در آموزش حرفه ای نيروها برای استفاده و بکارگيری فنآوريهای جديد مبتنی بر سيستمهای مکانيزه پديد آمده ، ضرورت يک بازنگری اساسی در توسعه نيروی انسانی اجتناب ناپذير مينمايد . بازمهندسی نيروی انسانی و انجام تغييرات بنيادی و ساختاری در سازمانهای اجرائی امروز ، که به تبع اين ضرورت صورت خواهد گرفت ، انقلاب جديدی را در جهان رقم خواهد زد." ( , 1995 Spencer)


گرچه مهندسی مجدد در نهايت در پي تعديل نيروي انساني در امور تکراري و جانبي کار است ليکن به کارکنان فرصت تلاش بر محور مشتري و ارباب رجوع را مي دهد و آنها را به خلاقيت و نوآوري وا مي دارد , مکانيزم هايي را طراحي مي کند که انگيزه کارکنان توسعه يابد و نظام خود مديريتي پررنگ شود .


" بر خلاف سازمانهاي سنتي که تاکيد بر ياد دادن طرز انجام وظيفه دارند سازمانهاي باز مهندسی شده به استخدام افراد فرهيخته ميپردازند " (همروچمپی , 1377 ).


در دنیای ديجيتال ، نرم افزارها بسياری از کارهای تکراری منشی ها و نيروهای ستادی را بصورت خودکار انجام ميدهند و انجام امور را راحتتر و آسانتر مينمايند.منشي ها در اين دنيای جديد به کارگران داده و اپراتورها تبديل خواهند گشت.


غفلت از آموزش نيروی انسانی در کشورهای در حال توسعه و عدم توجه به آماده سازی اين نیروی عظيم در بهره گيری از فنآوری اطلاعات و ارتباطات موچب محروميت اين کشورها از مواهب دنيای ديچيتال و عميقتر شدن شکاف ديجيتالی اين کشورها خواهد گرديد .

" صنعت پايه كشورهاي صنعتي از شكل سنتي به فن آوري اطلاعات تغيير جهت پيدا كرده است . دانش و اطلاعات اكنون تأمين كننده و پشتيبان نيازمنديهاي حدود 60% از توليدات مهم كشورهاي بزرگ گرديده و به نزديك50% نيروي كاري آنها بشكل مفيدي سرويس ميدهد ، بنابراين كشورهاي صنعتي و در حال توسعه كه محور توسعه خود را بر اساس دانش و اطلاعات شكل داده و ميدهند به سرويسهاي مبتني بر اطلاعات و سيستم هاي ارتباطي براي انجام اقدامات و فعاليتهاي خويش نياز جدي دارند ." ( Malaga , 2005 )


براي استفاده از امكانات و ارتباطات راه دور بايستي روي نيازهاي واقعي سازمان تمركز نمود . استفاده از سيستم هاي پيشرفته مستلزم آموزش نيروهاي درگير و تأمين امكانات و قابليتهاي سخت افزاري و نرم افزاري لازم براي بهره برداري آنان از تكنولوژيهاي جديد مي باشند .


دگرگونيها و تحولاتي كه مهندسي مجدد فرآيند ها در سازمان ايجاد ميكند به تبع خود و الزاماٌ ايجاد يك دگرگوني و تحول جدي و بعبارتي يك مهندسي مجدد را در نيروي انساني سازمان طلب مي كند چه بسيار سازمانهايي كه به آخرين تجهيزات تكنولوژي مجهز گرديده اند ولي بدليل نداشتن نيروي انساني آموزش ديده از رسيدن باهداف خود بازمانده اند .


6 يک تحقيق انجام گرفته در زمينه مهندسي مجدد فرآيندها مبتني بر ICT در ايران

اقبالي ( 1383 ) ، در تحقيق مربوط به پايان نامه کارشناس ارشد خود که با راهنمائي يکی از نويسندگان مقاله حاضر انجام گرفت ، حوزه مشترکين شرکت آب و فاضلاب مشهد را مورد مطالعه و بررسي قرارداده و با الهام از توصيه هاي ابلنسکي(1995) ،و همرو چمبی ( 1377 ) ، پس از بررسي و شناسايي وضع موجود و نشان دادن آن درقالب شماتيکي از وضعيت موجود(As-Is Process) و با تحليل منطقي و به تبعيت از الگوهاي مهندسي مجدد فرآيندها ، فرآيندهاي زايد و ناکارا را شناسايي نموده و با تمسک به امکانات موجود و بالقوه فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT) در آن شرکت يک مدل منطقي براي افزايش چشمگير کارايي فعالييتهاي حوزه مشترکين ارايه نمود (To-Be Model )که ذيلا نشان داده شده است. وي با توجه به آمار و ارقام نشان داده است که در صورت پياده سازي مدل ارايه شده زمان انتظار مشتريان و هزينه هاي بالا سري شرکت بطرز چشمگير و غير قابل تصوري کاهش خواهد يافت . قبل از نشان دادن مدل پيشنهادي وي ، لازمست نظري به بيان مسئله پژوهش محقق بيفکنيم :

بيان مسئله پژوهش

" بيش از يک دهه از تشکيل شرکتهاي آب و فاضلاب شهري مي گذرد، نيمي از اين مدت مصروف سازماندهي و ساماندهي ساختارتشکيلاتي نيروي انساني و ساير منابع و توسعه ارتباطات برون سازماني به منظور جذب منابع مورد نياز شرکت شده است وبه موازات آن ارائه خدمات به مشترکين ، تامين و توزيع آب بهداشتي و خدمات پس از فروش استمرار داشته است. نيمي ديگر از زمان مورد اشاره کم و بيش در مباحث کِيفيتي ارائه خدمات مصروف گرديده است ، ضمن اينکه در تمام اين مدت به نيازهاي جاري ونيز نيازهاي روز افزون مشتريان جديدپاسخ داده شده است.اين مهم در شرايطي صورت پذيرفته است که در همين مدت تعداد مشترکين آب در مشهد 8/2برابر شده است(200 هزار به 560 هزار) وايجاد شبکه فاضلاب وتاسيسات مرتبط با آن- نظير تصفيه خانه هاو خطوط انتقال اصلي- در دستور کار مسئولين شرکت قرار گرفته است و بيش از 70 هزار انشعاب فاضلاب به شهروندان مشهدي واگذار شده است .

در چنين شرايطي عليرغم پرداختن به مباحث کيفيتي و استقرار سيستم هاي کيفيت" ايزو" ونيز پرداختن به تکاليف برنامه هاي تحول اداري و طرح تکريم ارباب رجوع وکسب رتبه هاي برتر کشوري ،شرکت نتوانسته است در حد لازم و شايسته به انتظارات مشتريان و ساير ذينفعان پاسخ دهد ، با بهره گيري از فناوري اطلاعات و ارتباطات , فعا ليت هاي غير ضرور را حذف ، بروکراسي زائد وميزان مراجعات آنها را به شرکت کاهش دهد ، زمان انتظار آنها رابراي دريافت خدمات تقليل دهد و هزينه هاي غير ضرور مشتري و سربار شرکت را حذف کند.

با عنايت به مسائل مورد اشاره و لزوم پاسخ شايسته به نيازهاي صزيح و تلوِيحي مشتريان و دستيابي به اهداف مورد نظر، فرض محقق در طرح تحقيق اين بوده است که، مهندسي مجدد فرايندهاي حوزه معاونت مشترکين شرکت با بهره گيري حد اکثر ازICT، پاسخ به حل مسائل مطروحه ميباشد تا با تمسک به آن يک مدل منطقي متناسب با سطح نيازمندي هاي مشتري امروزي با تکيه برICT ارائه نمايد .


.

شکل 1 – مدل شماتيک وضع موجود حوزه مشترکين (As-Is Process)


در مدل منطقي پيشنهادي تعداد قابل توجهي از فعاليت هاي غير ضرور و داراي ارزش افزوده منفي با بهره گيري از تکنولوژي اطلاعات وارتباطات (ICT) از فرايند جاري حذف گرديده و مشتريان فرايند با كمترين تردد به شركت و صرف كمترين هزينه و زمان خدمات مورد نظر را دريافت خواهند نمود.


شکل 2 – مدل منطقي مطلوب( To-Be Model ) پس از مهندسي مجدد فرآيندها



جدول مقايسه ای ابزار مورد نياز و زمان انجام فعاليتها قبل و بعد از مهندسی مجدد با بهره گيری از ICT که از منبع اخير (اقبالی ، 1383 ) نقل گرديده و نويسنده (احمدی ترشيزی ، 1384 )آنرا مورد تحليل قرار داده ، در زير نشان داده شده است :


نـــــوع فعــــاليــت
 تعداد( مورد ) As-Is
 تعداد(مورد ) To-Be
 درصد تقريبي کاهش
 
فرم کاغذي مورد نياز
 5/3
 5/1
 57
 
امضاء متصديان امور
 6
 2
 66
 
تعداد فيلد اطلاعاتی که بايد بصورت دستی ثبت شود
 33
 13
 6/60
 
گام هاي تصميم گيری برای ارائه يک خدمت
 17
 7
 58
 
زمان انتظار متوسط برای دريافت خدمت
 40 دقيقه
 10 دقيقه
 75
 
زمان تردد ( سفرهای درون شهری ) برای دريافت هر خدمت
 60 دقيقه
 12 دقيقه
 80
 

شکل 3 – جدول مقايسه ای ابزار مورد نياز و زمان انجام فعاليتها قبل و بعد از مهندسی مجدد



7 – نتيجه

رقابت تنگاتنگ شركتهاي امروزي براي جلب رضايت مشتريان وارائه خدمات بهتر به آنان موجب گرديده كه اين شركتها براي تامين سود بيشتر به جاي تكيه برافزايش قيمتها از راهكارهاي جديدي همچون مهندسي ارزش ( Process Value Engineering ) و مهندسي مجدد فرايندهاي تجاري) Business Process Reengineering – BPR ( استفاده نمايند و با استقرار و اجرای مدلی منطقي از وضعيت مطلوب با استفاده از فناوری های جديد ارتباط موثر ، دو طرفه و روی خط بين مشتری و شرکت برقرار نمود و به درخواست های مشتريان با سرعت بيشتری پاسخ دهند و آنان را قادر سارند تا با صرف زمان انتظار کمتر به سرويسها وخدمات مورد نياز خود دست يابند.


در چنين شرايطی توجه به آموزش نيروی انسانی و باز مهندسی اين سرمايه عظيم برای طراحی و بهره گيری از سيستمهای مکانيزه شده مبتنی بر فنآوری اطلاعات و ارتباطات از حيابی ترين ضرورتهای اجتناب ناپذير مديريتهای امروز خواهد بود.






فهرست منابع و مآخذ به ترتيبی که در مقاله به آنها اشاره شده است:


1 – Spencer L., ‘Reengineering Human Resources: Achieving radical increases in Service quality with 50% To 90% Cost and head Count reduction’, ISBN 047101530, Johns Wiley & Sons, Ltd, 1995


2 - گيتس,بيل ،" کسب و کار بر بال انديشه" , (چاپ دوم),ترجمه عبد الرضا رضائی نژاد , تهران فرا ، 1380


3 - همر ، مايكل و جيمز چمپي ، " طراحي نو در مديريت ، مهندسي دوباره شركتها ، منشور انقلاب سازماني " ، ( چاپ دوم ) ، ترجمه دكتر عبدالرضا رضايي نژاد ، تهران : موسسه خدمات فرهنگي رسا ،1377.


4- Hedberg ,S. R. , "AI Tools for Business-Process Modeling" , IEEE Expert : Intelligent Systems and their Applications ,vol 11 , No. 4 ,Pp13-15 ,Aug. 1996 .


5- Moez, Limayem , " Customer Orientation Seminar ",Tehran, Dec 26 , 2004.


6 -Tobin D., ‘Transformational Learning: Renewing Your Company through Knowledge and Skills’http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471132896,descCd-authorInfo.html , 1996.


7- Malaga, Ross, A. ,"Information Systems Technology", Pearson Prentice Hall Inc. , 2005


8 - اقبالي ‘مجتبي ، پايان نامه كارشناسي ارشد باعنوان بررسي ضرورت مهندسي مجدد فرا يندها در حوضه معاونت مشترکين شرکت آبفاي مشهد و ارائه مدل منطقي با بهره گيري از فناوري اطلاعات و ارتباطات(ICT) ، كرج : موسسه تحقيقات و آموزش مديريت ، 1383 .


9- احمدی ترشيزی ، حسن ، "ارائه مدلي منطقي برای افزايش کارائي فعاليت شرکتهای خدماتي با استفاده از مهندسي مجدد فرآيندها و فناوری اطلاعات و ارتباطات ،فصلنامه مديريت و توسعه ،شماره 26 ، پائيز
 

=============================
 

مطالعه تطبیقی توسعه اطلاعاتی در نظام اموزشی کشورهای گوناگون جهان







غلامعلی منتظر
استادیار  دانشکده فنی ومهندسی پژوهشکده فناوری اطلاعات
 دانشگاه تربیت مدرس






montazer@modares.ac.ir



چکیده

توسعه نظام اموزشی  در عرصه  فناوری اطلاعات  یکی  از چالشهای اصلی سیاستگذاران اموزشی است.بازنگری فرایند نظام اموزشی به سبب  تاثیر  شگرف فناوری اطلاعات و نفوذ روز افزون ان در ارکان متفاوت نظام اموزشی مهمترین اموری است که باید به ان پرداخت  تا منظومه ای هماهنگ برای حضوری پویا  در عصر اطلاعات پی ریزی گردد و در عصر اطلاعات دوام  و قوام ان تضمین شود.
مهمترین نیاز به منظور بازنگری  در سیاست ها و راهبردهای نظام اموزشی  در دوران کنونی  پیدایی مفهوم   ((جامعه اطلاعاتی)) است. براین اساس  در این مقاله  سعی شده است  با بازگشایی مفهوم و ویژگیهای  جامعه اطلاعاتی  به مهمترین عناصر متشکله مغهوم توسعه اطلاعاتی پرداخته  تا براساس ان شاخص ها و نشانگری توسعه اطلاعاتی در نظام اموزشی شناسایی شود. براین پایه رویکرد نظام اموزشی  کشورهای منتخب  در عرصه  فناوری اطلاعات  بررسی میشود  و چارچوب  اصلی حرکت انها در این عصر تبیین  میگردد. بدیهی است این مطالعه تطبیقی  دیدگاهی ذهنی را به منظور طراحی  اصول حرکت نظام اموزشی  در عصر فناوری اطلاعات باز مینماید.

کلید واژگان :
فناوری اطلاعات   جامعه اطلاعاتی    توسعه اطلاعاتی     مدل یو ان دی پی

مقدمه هر نظامی  تاثیر برایند  نیروهای حاکم  برمحیط داخلی و خارجی خود است و این نیروها  بسیاری از عملکرد ان نظام را متاثر میکند.در چند سال اخیر  انقلاب فناوری اطلاعات  و گسترش محیرالعقول  شبکه های کامپیوتری تغییرات زیاد وسریع در جنبه های  گوناگون زندگی  جوامع اعم از فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و... پدید امده است.از یک سو  این فناوری  در حکم  مهمترین  ابزار   روش   و سرمایه  برای توانمند سازی  جوامع   در قرن جدید  برای ایجاد تغییرات اساسی در زندگی   اموزش   اشتغال  نحوه حکومت و اداره جوامع محسوب میشود.همچنین فرصتی  استثنایی برای جبران عقب ماندگیهای عصر صنعتی برای کشورهای در حال توسعه فراهم اورده است.جامعه اطلاعاتی بخشی جدید  از سیر تکوینی  حیات اجتماعی بشر است که موتور محرکه ان کامپیوتر   ماده خام ان اطلاعات    و انرژی ان دانش است.
در این مقاله سعی برانست تا با بیان ویژگی های  جامعه اطلاعاتی و بررسی  ویژه گیهای نظام اموزش  عالی در چند کشور برگزیده بپردازیم و براساس  ان پارادیم حاکم برتوسعه  نظام اموزشی را در عصر  اطلاعات بازنماییم.


تعریف جامعه اطلاعاتی

اتکای روز افزون  بر فعالیت هایی که مستقیما با تولید   توزیع و کاربرد اطلاعات مرتبط است سبب شده است بسیاری از جوامع صنعتی جهان  را  جامعه اطلاعاتی بخوانند . در حقیقت  این مفهوم نیز در ابتدا  برای توصیف مشخصات نوین  کشورهای فراصنعتی بکارگرفته است.کشورهایی که در ان همه چیز  ((اقتصاد دانش مدار)) جامعه ای را توصیف میکند  که در ان تولید انواع کالا و خدمات  وابستگی زیادی  به کاربرد فناوری اطلاعات دارد.جامعه صنعتی برای افزایش کار بدنی انسان ها  به نیروی درونی موتورهای واتی نیازمند بود   اما جامعه اطلاعاتی برای افزایش کار ذهنی نیازمند  فناوری  رایانه است.{1}
در طول دهه 1970 و اوایل دهه 1980 میلادی  تدریجه پژوهشگران  به تاثیر کامپیوتر در زندگی بشر واقف شدند. پس از ان همه نگاهها به سوی سیستم ارتباطات از راه دور منتقل شد. در این دوران  اکثر کشورهای صنعتی گامهای لازم را برای تقویت زیر ساخت های مخابراتی و مواصلات داده ای  برداشتند تا بتوانند  از همه نظر  با ضرورت های نظام در حال تکامل  ارتباط  از راه دور هماهنگ شوند. بعبارت بهتر  همه نگاهها متوجه  کانالهای مناسب مخابراتی بود  تا از این طریق انتقال سریع پرونده های حجیم  واطلاعات امکان پذیر شود.{2}.   ویلیام مارتین (W.J.Martin ) در زمره نخستین کسانی است که موضوع جامعه اطلاعاتی را مطرح کرد  و یاد اور شد  هر چند  این واژه از سال های دهه 1980 متداول بوده اما  در باره مفهوم و محتوای ان تفاهم عمومی حاصل نشده است و حتی گاهی  مشروعیت کاربرد این واژه نیز مورد تردید قرار گرفته است{3}.
به اعتقاد مارتین جامعه اطلاعاتی  جامعه ای است که در ان کیفیت زندگی همانند چشم انداز های تحول اجتماعی  و توسعه اقتصادی به شکل  رو به تزایدی  به اطلاعات  و بهره برداری  از ان وابسته است. در چنین جامعه ای  استاندارد های زندگی  الگو های کار و فراغت    نظام اموزش  و بازار کار  به میزان کاملا محسوسی تحت الشعاع پیشرفت هایی قرار گرفته اند  که  در قلمرو اطلاعات و دانش روی داده است{3}.
در سال 1997 میلادی  " کارگروه ملی شمول اجتماعی در جامعه اطلاعاتی  (1)  " که از سوی موسسه  ((ای بی ام ))ایجادشده بود جامعه اطلاعاتی را  به صورت زیر تعریف کرد : (( جامعه ای که شاخصه های ان : تراکم بسیار زیاد اطلاعات در زندگی  روز مره شهروندان و    نیز در فعالیت های سازمان ها      استفاده ازفناوری رایانه  در طیف گسترده ای از فعالیت های شخصی   اجتماعی  اموزشی  و تجاری  و توان انتقال   و در یافت  سریع داده های رقمی میان  مکان های گوناگون  بدون توجه به فاصله است.)){4}.
انچه در تعریف فوق  بر ان تکیه شده است عبارت است از :

_ دسترس پذیری و استفاده بیشتر از اطلاعات.
_ کاربرد فناوریهای جدید  ارتباطی
_ کاربردهای جدید  از بسته های اطلاعات  و فناوری های  اطلاعات و ارتباطات.



ویژه گی های جامعه اطلاعاتی

محققان برای استقرار  جامعه اطلاعاتی عوامل بسیاری  را بیان میکنند که مهمترین انها  به شرح ذیل است{5}:
_زیر ساخت های ارتباطات  از راه دور
_زیر ساخت های مرتبط  با دانش
_ زیر ساخت های فناوری رابط اطلاعات

((زیر ساخت های ارتباطی)) بیان کننده شبکه هایی است که بطور فیزیکی انتقال  و ارتباط  داده ها  و مواصلات  را تامین  میکنند و بیشتر  ناظر  به وجه سخت افزاری جامعه اطلاعاتی است   تا انجا که میتوان گفت  اگر جامعه کشاورزی با  ((راههای شوسه))شناخته میشدند  و جامعه صنعتی  با ((لوله کشی های نفت وگاز ))    باید جامعه اطلاعاتی را با ((زیر ساخت های فیبر نوری و مخابراتی ))معرفی کرد.
 
((زیر ساخت های مرتبط با دانش)) معطوف به سازمان    روش ها و پردازش اطلاعاتی است که مورد نیاز کاربران  گوناگون است و بیشتر  ناظر  به اندیشه خلاق و خبرگی متخصصان   اندیشمندان  و فناورانی است  که بازیابی  پردازش  و فراورش  داده  را برای اهداف متفاوت   مدیریت  نظارت   سازماندهی و کنترل امکان چذیر  میسازند.

((زیر ساخت فناوری رابط اطلاعات)) نمادی از محیطی است که در ان هنجارهای مشترک ومبادلات باز  و متعامل تحقق می یابد.  این وجه بیشتر ناظر  به محیط حقوقی و پیمانهای مناسبی است  که نحوه همزیستی  داده های مختلف و کاربردی انها را مهیا میسازد.
ارائه فهرست دقیق  و کاملی  از ضابطه ها و ملاک های شناسایی جامعه اطلاعاتی با در نظر گرفتن ابهامهای کنونی حاکم بر این مفهوم بسیار  دشوار  نا مطمئن است. اما  میتوان این پدیده را از جنبه های  اقتصادی  فناوری   اجتماعی   سیاسی  و فرهنگی  مورد توجه قرار داد .
در طول دهه اخیر قلمرو اطلاعات  تخصص های خود را توسعه داده است  و این تخصص ها در ساختار  اموزشی در همه سطوح  اعم از اموزش های دانشگاهی   شغلی  و حرفه ای   نفوذی بسیار و چشمگیر  داشته است .  امروزه  برای بازار های جهانی ادامه فعالیت بدون  مدد گرفتن از قدرت کامپیوتر ها و سیستم های مخابراتی امکان پذیر نیست. امروزه  در صنایع مبتنی بر شبکه های جهانی گروههای گوناگون مدیران  مهندسان  کارکنان  نمی توانند خارج از شبکه های نوین  اطلاعاتی و ارتباطاتی به فعالیت بپردازند. ثروتمندترین کشورها در جهان  امروز  کشورهایی  هستند  که بیش از  دیگران  از ساختارهای نوین  اطلاعاتی جهان بهره مندند. روند  ترکیب  نیروی کار یکی  از ضابطه های تعریف  و در  عین حال  سنجش  میزان تعلق یک کشور  به جامعه اطلاعاتی است. در سال 1958  میلادی نزدیک به 30 درصد  نیروی کار  در صنایع اطلاعاتی مانند  ارتباطات   کامپیوتر  اموزش  و خدمات اطلاعاتی  کار میکردند و براساس  تخمین ها   تامین کننده  29 درصد  تولید  ناخالص ملی ان کشور بودند  در حالیکه در سال  2000 میلادی به حدود 54 درصد رسیده است.
جنبه فناوری  از مهمترین ابعاد  جامعه اطلاعاتی  بشمار  می اید. همگرایی فناوری کامپیوتر و  فناوری مخابرات  از واقعیات معمولی  زندگی  در همه  اجتماعات  نوین  است.  پیوند این دو عنصر  نه تنها در چارچوب صنایعی  مانند  بانکداری  و اتومبیل سازی نفوذ کرده است  بلکه در همه ارکان  زندگی مانند نظام مالیاتی   تامین اجتماعی  کارت های اعتباری   اطلاعات پزشکی    امنیت داخلی و خارجی  و بسیاری  از حوزه های  دیگر  نیز وارد شده است. از سوی دیگر   ساختار  جامعه شبکه ای و ارتباطات  الکترونیکی    زندگی اجتماعی  را نیز در معرض  تحولات فراوان  قرار داده است . با توجه به  رابطه متقابل  و شیوه های زندگی  و از جمله تقسیم جنسیتی کار  در استانه تحول فرار گرفته است  و صورت نوینی   از  
تدارک کالاها  وخدمات  را ایجاد  کرده است  که نقش جنسیت در ان مورد تعریف مجدد قرار میگیرد . کار  که همواره فعالیتی خارج از  خانه قلمداد میشد  به میزان بسیار بیشتر از قبل  در کانون  خانوادگی  و با  مشارکت اعضای  ان  صورت میگیرد  و بر همین اساس الگوهای نوینی  از گذران اوقات فراغت در حال  ظهور است.
 از دید فرهنگی نیز  تحولاتی که در پرتو فناوری اطلاعات بوقوع پیوسته است و تحولاتی عمیق  در ارزش های  فرهنگی و اداب  و رسوم  ملت ها  و اقوامی بوجود اورده است و بازیابی و تشخیص انها را با دشواری مواجه کرده است . در پرتو  این واقعیت  هوشیاری  اطلاعاتی  جهانیان  همواره رو به افزایش بوده است . هرچند که جامعه های مختلف به پیشرفت های  فناوری  اطلاعات  به گونه های متفاوتی پاسخ  میدهند  و عملا  شاهد ظهور  فرهنگ  های  متفاوتی  در نقاط گوناگون  جهان  بوده ایم   اما  در کنار  این پاسخهای متفاوت  شاهد  تشابه نگاه  در حوزه های معینی هم هستیم . در عین حال فناوری اطلاعات  امکان  حفظ و گسترش خرده فرهنگ ها را نیز از طریق شبکه مهیا ساخته است و این رخداد میمونی است  که چنانچه با دور اندیشی از ان بهره برداری شود ممکن است گامی مهم در جهت  بین المللی سازی  فرهنگ ها باشد.
برخی از ویژگیهای کلیدی  که در پیدایش روتد جهانی  در عصر فناوری اطلاعات  و ارتباطات   نقش داشته اند به شرح زیر است  :

_کاهش فاصله جغرافیایی و زمانی
_ تغییر بنیادین در نحوه تولید ثروت  و بطور خاص  تبدیل  منابع سنتی اقتصادی ( مواد اولیه /منابع فیزیکی )
 به خبرگی  و مهارت های انسانی
_ تغییر وتحول  اساسی  در مفاهیم و شاخص های اقتصادی   اجتماعی   مدیریت  و سازماندهی
_ شمول سرمایه این دوره بر دارایی های نامشهود    تحقیقات   مهارت ها    دانش و نواوری
_ تغییر در ساختار  و ماهیت  اشتغال و تبدیل  عملکرد  سنتی  به کاربرد  دائمی مبتنی بر یادگیری مداوم  به کمک فناوری اطلاعات
_ تاکید فراوان بر اموزش دمکراتیک  و فراگیر محور و توسعه  محیط های اموزش الکترونیکی  و بی درنگ
_ تقویت مهارت های  فناوری اطلاعات  و گسترش  مشاغل جدید  با افزایی بالا
_ تضعیف سریع و زوال  عوامل  پایداری نظام های بسته اقتصادی  اجتماعی  و سیلسی  و گسترش  روز افزون  نظامهای باز
_ تغییر اساسی  مولفه های  اقتدار  خصوصا  عوامل موثر در قدرت سیاسی  حکومت ها  و توزیع قدرت در جوامع
_ افزایش چشمگیر پیچیدگی در مسائل جهانی و تعاملات  بین المللی  اقتصادی  و اجتماعی  و پیدایش این اصل که : ((فعالیت در سطح ملی بدون  تعامل در سطح جهانی بهینه  نیست.))



نگاهی اجمالی برمدل توسعه فناوری اطلاعات


همچنان که پیشتر اشاره شد  فناوری اطلاعات  مبدا  و مبدع  تحول شگرفی  است که  از ان به انقلاب اطلاعاتی  و از حاصل  ان  به جامعه اطلاعاتی یاد میشود. اهمیت این موضوع  تا به ان اندازه است  که بسیاری از  کشورها  فناوری اطلاعات را  در حکم  محور توسعه ملی  خود برگزیده اند و حضور  مقتدرانه  خود را  در سده  نو منوط  به تجهیز اطلاعاتی کشور خود دانسته اند. از سوی دیگر  رشد متوازن  هریک  از زیر  بخش های مرتبط  با فناوری اطلاعات  ضامن توسعه  پایدار ملی خواهد  بود. به همین دلیل سازمان ملل  مدل ویژه ای  را برای  توسعه فناوری اطلاعات  ارائه کرده است  به نام  " یو  ان دی پی " شناخته میشود {7}.که با توجه به ان میتوان  به نکات زیر اشاره کرد :

الف – زیر ساخت جز پایه  مدل توسعه فناوری اطلاعات  است  که از طریق ان امکان  دسترسی  به  کاربردهای  فناوری  اطلاعات  برای کاربران  و متقاضیان  فراهم میشود. نکته مهم  در توسعه زیر ساخت اینده نگری  و در نظر داشتن  کاربران بالقوه  ونیز ظرفیت  متناسب  و بلند  مدت  مورد نیاز  بخش های بهره برداری است.
ب – همچنان که اشاره شد  فناوری به شدت دانش مدار  و به تبع ان ماهیتا  انسانگراست بین لحاظ به  توسعه منابع انسانی  یکی از  مهمترین  شاخصه های توسعه متوازن  اطلاعاتی است. این توسعه  از سواد  پایه اطلاعاتی  اغاز میشود  وپس از  ان اتدیشه محور و مهارت های لازم  اطلاعاتی میرسد.
در امر پرداختن  به توسعه  منابع انسانی علاوه بر گرایش  به ترتیب کارکنانی دانش گرا  و اموزش به انها   باید انگیزه های  لازم  را برای  جلوگیری  از تبعات  ناخواسته  نظیر فرار مغزها فراهم اورد  و در درجه بعد  تمرکز  اصلی  توسعه منابع و ظرفیت های نیروی انسانی بخش  فناوری اطلاعات را به سمت افراد کار افرین و دارای انگیزه کافی سوق داد.
ج – بخش دیگر مدل  توسعه پویا   شفافیت  و جامعیت  در سیاست ها و هدفمندی  سیاستگذاری های اجرایی است که  فضای  رقابتی  مناسبی  را فراهم می اورد.علاوه بر این ضمن تدوین  چارچوب های  قانونی  مدون و متناسب   باید  در فضای  روشنی اهمیت  موضوع  و قابلیت های موجود  را به قانونگذاران و خدمات  منبعث از فناوری اطلاعات  در تار و پود  ساختار ها  و فرایندهای اجتماعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
د- پس از فراهم امدن بستر مناسب و ترسیم فضای کاربری اطلاعات   ضروری است موتورمحرکه ای طراحی شود  تا  به بسط  و گسترش کاربردهای فناوری اطلاعات  و ایجاد  زمینه های نوین  استفاده    بپردازد.اگر مواردی  از جمله تامین اعتبارات مالی   رعایت  حقوق مالکیت معنوی  و نظام های مالیلتی مناسب و دسترسی اسان  به بازارهای دیگر  و توجه  به تقاضا مورد بررسی  قرار گیرند. این بخش  امکان دارد که به رونق اشتغالزایی منجر شود . این موضوع  زیر عنوان  " توسعه نهادها "   در مدل  یو ان دی پی  مورد توجه قرار گرفته ایست.
ه – در عرصه راهبردهای توسعه فناوری اطلاعات    " محتوا   جزئ   کامل کننده مدل توسعه پویاست . ان چه  به کاربران عرضه میشود  باید  در وهله اول   پاسخگوی  نیازهای انها باشد  و پس از ان به ارتقا و   ارائه کاربردهای جدید  بپردازد . در این طریق  استفاده اسان  و بدون مشکل  از زبان  و خط  بر بستر ارائه  اطلاعات  و نیز هزینه مناسب این محتوا  به تشویق  کاربران  و افزایش کاربری  انها  منجر میشود . مورد دیگر ی که  به ویژه  در زمینه کاربردها اهمیت بسزایی دارد  استفاده از ان دسته کاربری های فناوری اطلاعات مانند اموزش الکترونیکی   دولت الکترونیکی  و تجارت الکترونیکی است  که با اهداف  ملی و توسعه کلان  کشور  همسویی داشته باشند. نتیجه مستقیم این امر ایجاد حس اعتماد متقابل میان ارائه دهندگانو کاربران خواهد بود.



شاخص ها و نشانگرهای ارزیابی توسعه فناوری اطلاعات در اموزش

ارزیابی توسعه اطلاعاتی نظام اموزشی مبتنی  بر شاخص هایی است که  میتوان انها را از مدل  یو ان دی پی  استخراج کرد. همچنان  که ذکر شد  مدل  توسعه  فناوری اطلاعات  ناشی  از تعامل پنج عنصر اصلی زیر است :

الف - توسعه منابع انسانی
ب – توسعه سیاست سیاست ها
ج – توسعه نهادها
د – توسعه محتوا  وکاربرد
ه – تو سعه زیر ساخت  و تجهیزات

حال باتوجه  به موضوع توسعه اطلاعاتی نظام اموزش عالی  میتوان  شاخص های زیر را مبتنی برمدل  فوق در نظر گرفت :

الف – توسعه منابع انسانی شامل
1- توسعه سواد اطلاعاتی کارکنان موسسات اموزشی
2- توسعه سواد اطلاعاتی فراگیران موسسات اموزشی

ب _ توسعه سیاست ها شامل
1 -  سیاست ملی  توسعه فناوری اطلاعات در اموزش
2- سیاست مراکز اموزش برای توسعه فناوری اطلاعات

ج _ توسعه نهادها شامل
1 - نهادهای اموزشی مرتبط با فناوری اطلاعات
2 - مشارکت بخش خصوصی در دستیابی  به اموزش مبتنی بر فناوری  اطلاعات

د _ توسعه محتوا و کاربرد شامل
1- برنامه های اموزشی مرتبط با فناوری اطلاعات
2 - برنامه های  اموزشی مبتنی بر محیط های چند رسانه

ه _ توسعه  زیر ساخت  و تجهیزات شامل
1 - زیر ساخت فناوری ارتباطات در اموزش
 2 – دسترسی به شبکه های اطلاعاتی در اموزش

برای سنجش هر یک از شاخص های فوق میتوان  نشانگرهای گوناگون  را بیان کرد . ....
مجموعا  هشت  شاخص اصلی  به همراه 51 نشانگر  وضعیت  توسعه اطلاعاتی  نظام اموزشی  را بازگو میکند . لیکن  در این تحقیق  با توجه  تقدم و تاخر نشانگرها  موارد مندرج در جدول  را در حکم نشانگرهای اصلی میپذیریم.
نشانگرها مطالعه شده

1-    وجود سیاست  استفاده از فناوری اطلاعات در نظام  اموزشی
2 - وجود طرح جامع توسعه فناوری اطلاعات  در نظام اموزشی
3 -  وجود طرح تخصیص بودجه ای برای توسعه فناوری اطلاعات  در نظام اموزشی
4 - وجود مسئول  پیاده سازی طرح جامع توسعه فناوری اطلاعات در نظام اموزشی
5 - وجود مکانیزم نظارت و ارزیابی  برای اجرای طرح جامع توسعه فناوری اطلاعات در نظام اموزشی
6 – تعداد کامپیوتر موجود به ازای هر صد فراگیر
7 – تعدادموسسات  اموزشی  دارای کامپیوتر در امور اموزشی
8- تعداد موسسات  اموزشی دارای تلفن  در امور اموزشی
9 – تعدادموسسات اموزشی دارای  در امور اموزشی
10 – میانگین پهنای  باند ذسترسی  به اینترنت برای موسسات  اموزشی
11 – متوسط پهنای  باند دسترسی به اینترنت  برای فراگیران
12 – تعداد موسسات اموزش اینترنتی
13 – تعداد دو ره های  اموزش مبتنب بر فنلوری اطلاعات
14 – عده فراگیران ثبت نام شده در دوره های  اموزش مجازی (شامل همه مقاطع و رشته ها)
 15- تعداد دوره های اموزشی  مرتبط  با فناوری اطلاعات موسسات اموزشی
16 – وجود درس مستقل فناوری اطلاعات  برای مقاطع متفاوت موسسات اموزشی


مطالعه تطبیقی کشور های گوناگون جهان  در عرصه استفاده از فناوری اطلاعات در اموزش

در اخرین تقسیم بندی  کشور های جهان  از دیدگاه رشد اطلاعاتی  پنج  دسته اصلی  در میان کشور های جهان قابل شناسایی است {9} :

الف – پیشتازان   :  این دسته از کشور ها  شامل 13%  از کشورهای جهان   از جمله  امریکا  سنگاپور و المان  است  که در مقام پیشقراولان توسعه فناوری اطلاعات و با سرمایه گذاری های هنگفت  در این مسیر حرکت میکنند.

ب_ تند روندگان  :  این دسته از  کشورها شامل  11% کشورهای جهان مانند ایتالیا   مجارستان  و کویت است  که با برنامه مدون  و با اندکی  تاخیر  در پی  کشورهای دسته اول در حال حرکتند.

ج _ایندگان :  این دسته از کشورها  شامل 20 %  از کشورها از جمله  افریقای جنوبی   شیلی  و روسیه که با درک موقعیت  راهبردی فناوری اطلاعات   برنامه  ریزی  کلانی  را برای  بدست گرفتن  این فرصت  اغاز کرده اند.

د _ اغازگران   :  این دسته شامل  19% کشورهای جهان از جمله  چین   مصر و فیلیپین  است  که در ابتدای  راه حرکت  به سمت  فناوری اطلاعات هستند.

بازماندگان  :  این دسته از کشورها  شامل 37% از کشورهای جهان  از جمله   کنیا  عراق  ویتنام  و سومالی است که هیچگونه  برنامه مدونی  برای توسعه اطلاعات ندارند.
کشور ما  گرچه دارای برنامه ای برای توسعه کاربردی فناوری اطلاعات است  لیکن  به دلیل  نامعین بودن  هدف ان  در زمره  کشورهای  بازمانده  تلقی میشود . بنابر این ضروری است  برای دستیابی  به توسعه متوازن  اطلاعاتی  برنامه ای  متناسب  با امکانات  و تمهیدات  بالقوه کشور  و مبتنی برتجارب بومی شده سایر کشورها  را برگزیند. بدین دلیل در مطالعه تطبیقی شده است :

_ وضعیت کشورهای پیشتاز  در مقام وضعیت ایده ال
_ وضعیت کشورهای تند رونده در مقام  وضعیت مطلوب
_ وضعیت کشورهای  اینده در مقام  سمت بردار حرکت
در نظر گرفته میشود. به همین دلیل گزینشی  از کشورهای  هریک از دسته ها برای  مطالعه تطبیقی صورت پذیرفته  است .این کشورها عبارتند از  چین  المان  انگلستان  امریکا  استرالیا  سودان وازبکستان


الف – چین

چین کشوری کمونیستی با بیش ازیک میلیار جمعیت است وسیستم اموزش عالی ان نیز دولتی است.چین برای ورود به عرصه  جدید  نیازمندی ها را درک کرده است .پیش بینی میشود  در سال 2020 در حدود پنجاه میلیون  در خواست برای  ورود  به اموزش عالی  در چین  وجود داشته باشد . این رقم  هم اکنون  حدود 10000000نفر است. ارتباطی چین دارای سرعت 8 گیگا بیت برثانیه در نقاط پر ظرفیت است.این کشور  در حدود 1000 دانشگاه  دارد  و سیاست  ان  استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای پاسخگویی به سیر روند  رو به رشد  تقاضای ورور به اموزش عالی است{10}.

ب – اروپا

طرح اروپای واحد  با تاکید بر اموزش الکترونیکی  با طرح گوناگون  ازجمله  سوکراتس(2) / کمه نیوس(3)  Ereasmus   /    Minerva  /    با تخصیص بیش از دویست و هفتادو پنج میلیون  یورو  در طی سالهای  2000  تا 2006  میلادی   برنامه های کلانی  برای این امر دارد. سوکراتس  برنامه ای اموزشی است که بیش از  سی کشور  اروپایی  را در بر میگیرد. هدف اصلی  این برنامه  یافتن  پاسخی  برای مشکلات  فراروی اروپا  در قرن جدید است . استراتژی  اروپا در اموزش الکترونیکی  غلبه بر مشکلات عمومی  و ضعف های مهارتی  در جهات کلیدی  مدیریت اقتصادی  و اموزش مداوم  مادام العمر  است. به این لحاظ  این کشور ها  با ارائه برنامه بلوز (4) به دنبال  تحقق محیط های مجازی اموزشی هستند. این برنامه  شامل  زیر برنامه های  متفاوتی است و هدف ان اموزش مناسب برای همه اروپاییان است. از دیگر  برنامه ها در  اموزش الکترونیکی  طرح پرومه ته اوگ(5) است که با هدف  ارتقای اموزش چند رسانه ای در اروپا تدوین شده است و در این زمینه بسیار  موفق عمل کرده است . به لحاظ زیر ساخت   وضع اروپا از کشورهای دیگر جهان  (بجز امریکا و کانادا)  بهتر است. متوسط پهنای باند کاربران خانگی  Mb/s2 است و متوسط اتصال دانشگاههای اروپایی به اینترنت  Mb/s45 _100 است. شایان ذکر لست  که هزینه اتصال  کاربران خانگی در اروپا  با سرعت Mb/s2 به اینترنت  برابر چهلو پنج یورو در ماه است.{11}.
در این اتحادیه دو کشور  انگلستان و المان بطور مشخص بررسی میشوند.{12}.

* انگلستان   :  مهمترین  برنامه دولت انگلستان  برای تحویل  محتوا  به صورت الکترونیکی تاسیس موسسه ای بنام   یو. ک. ای. یو (6) با سرمایه بالغ بر شصت و شش میلیون پوند است که محیطی را برای تحویل محتوای مجازی  مورد نیاز  دانشگاهها  ارائه میکند. این دانشگاه در سال 2003 در شش رشته دانشجو پذیرفته است و در سال  2004 این تعداد به 20 ررشته تحصیلی میرسد . این دانشگاه  شعاری جهانی دارد و به همین دلیل اقدام به تاسیس نماینگی در کشورهای گوناگون از جمله امارات متحده عربی   و هنگ کنگ کرده است.

* المان  :   اگرچه سابقه استفاده از کامپیوتر در حکم ابزار کمک اموزشی در کشور المان  به سالهای دهه 1960 میلادی برمیگردد   اما نقش فناوری اطلاعات  در اموزش  کمتر از ان در تحقیق است. مراکز  اموزش عالی  المان  ظرفیت  های مناسبی  را برای استفاده از فناوری اطلاعات ایجادکردهاند.این ظرفیت ها  شامل موارد زیر است  :

_ توسعه کمیت و کیفیت رایانه های دانشگاه
_ توسعه ارتباط شبکه ای بیرون دانشگاه
_ توسعه محیط های اموزشی جدید

برطبق گزارش اچ.ار.ک(7) که همه دانشگاهها  ومراکز اموزش عالی عضو ان هستند  استفاده از فناوری اطلاعات در امکور  اموزشی گسترش یافته است.


ج _ ایالات متحده امریکا

در ایالات متحده هر دانشگاه دارای راهبردی خاص در زمینه  توسعه  فناوری اطلاعات است.علاوه بر این  هر ایالت نیز  قوانین  خاص خود را دارد  که با ایالت های دیگر  متفاوت است.به همین دلیل میتوان گفت در  این کشور 50 سیستم اموزشی وجود دارد. در امریکا  خطوط مخابراتی  وضعیتی مناسب  دارند  و موسسات  اموزشی نیز  از این فرصت  به درستی استفاده کرده اند.شعار نظام اموزشی  ایالات متحده در فاصله زمانی 1991  تا 1998   بصورت زیر تعریف  شده بود  :
          
(( ما جهان را  در سر انگشت فرزندمان میگذاریم ))

براساس این چشم انداز طی دهه 1990 میلادی میزان دسترسی به اینترنت  از درون موسسات اموزشی  به 94 %  و از درون کلاس به 78%  بالغ گردید  ضمن اینکه بیش از 70% موسسات اموزشی از طریق خط اختصاصی  به اینترنت دسترسی یافتند. علاوه بر این پیش بینی میشود تا سال 2005 حجم دروس مبتنی بر شبکه به حدود 88%  برسد  و این  در شرایطی است که پهنای باند  اختصاص یافته به هر کاربر  حدود  
 Mb/s 10 خواهد بود.{13}.



د _ استرالیا

کشور استرالیا  فعالیت های زیادی را در زمینه اموزش الکترونیکی انجام داده است که از ان جمله میتوان به طرح ملی به نام  ای.دی. ان. ای (  زیر نظر  وزارت  اموزش این کشور  اشاره کرد.استرالیا  با همکاری یونسکو بودجه ای حدود سیصد و هشتاد و  دو میلیون  دلار  برای سال 2001  و بیش از دو میلیارد  دلار  طی  چهار سال  2002 تا 2006  به اموزش الکترونیکی تخصیص داده است.همه دانشگاههای این کشور  به اینترنت  متصل هستند و طرح های مشترکی را با دانشگاه های  امریکا  و ژاپن  در حال  انجام  دارند. یکی از پروژه های بزرگ دراین زمینه  در دانشگاه  " ادلاید  "    در حال اجرا است که  در ان بسیاری از  دوره های عرضه شده در این دانشگاه به صورت  الکترونیکی عرضه خواهد شد{14}.


ه _ سودان

قاره افریقا  دارای 12% از جمعیت دنیاست  اما تنها  2% از خطوط  تلفن و  1% از راهبردهای میزبان  اینترنت  (شبکه جهانی)  را داراست.35 کشور  از  49 کشوری  که از لحاظ  مخابراتی  کمتر  توسعه یافته اند  در این قاره  قرار گرفته اند.
مجموع خطوط تلفن  در قاره افریقا کمتر از شهر  توکیو است و زمان  انتظار  برای اتصال  یک خط تلفن  گاهی تا 9 سال بطول می انجامد.فقط 52 دانشگاه  از 220  دانشگاه عمومی دارای اتصال  دائمی به اینترنت هستند و186 مرکز  تحقیقاتی در 36 کشور افریقایی هیچ اتصالی به اینترنت ندارند. در این میان  اتحادیه افریقا  راهبردهای زیر را  برای توسعه کاربرد فناوری اطلاعات  در این قاره پیشنهاد کرده است.{15}.

_ ایجادشبکه های محلی  در بخشهای گوناگون دولتی و تجاری
_ توسعه نظام اموزش مجازی

علاوه براین  در زمینه  توسعه مهارت های  فناوری اطلاعات  نیز  برنامه های  ذیل را  در نظر گرفته شده است :
_ اموزش ضمن خدمت برای پانصد هزار معلم در زمینه فناوری اطلاعات
_ اموزش حرفه ای  5/1 میلیون دانش اموز  در زمینه فناوری اطلاعات

در میان کشور های افریقایی   سودان  یکی از کشور هایی است که به لحاظ فناوری اطلاعات  وضعیت نسبتا بهتری  نسبت  به دیگران دارد. این کشور با توجه به گستردگی سرزمین و وجود مناطق دور دست  روستایی   فناوری اطلاعات  و ارتباطات  را یکی از  راههای اتصال مناطق روستایی و تشکیل جامعه ای  واحد میداند. به این منظور ضمن خصوصی کردن مخابرات  در این کشور  ظرف  یک برنامه 4 ساله   (1994 تا 1998)  توانسته است به توفیقات زیر دست یابد  :

_افزایش 200000خط تلفن
_ نصب 2500 کیلومتر فیبر نوری
_ تاسیس 36 ایستگاه زمینی و ماهواره ای  و تبدیل همه مراکز تلفنی به شکل دیجیتالی

در برنامه چهار ساله دوم  این کشور (1999 تا 2003 میلادی) راهبرد اصلی توسعه اطلاعاتی  سودان براساس  نکات ذیل تدوین شده است :

_ارائه خدمات مخابراتی به همه مردم
_ کاهش بهای  خدمات اطلاع رسانی
_ توسعه منابع انسانی
_ اتصال خطوط مخابراتی  و داده ای  سودان به بزرگراههای ارتباطی بین المللی

......  علاوه بر این برخی  برنامه های توسعه منابع انسانی این کشور در فاصله زمانی  2000 تا 2003 میلادی بشرح زیر است  :

الف –  لحاظ برنامه اشنایی با موضوع فناوری اطلاعات  در برنامه اموزشی مدارس
ب _ تقویت زیر ساخت های فیزیکی و انسانی  دانشکده هایی که برنامه فناوری اطلاعات  را ارائه  میدهند.
ج _  تکمیل شبکه  اطلاعاتی دانشگاهها  و بویژه کتابخانه های دانشگاهی
د _  تامین نرم افزار های مناسب اموزشی

عملکرد فعالیتهای  منطبق بر توسعه فناوری اطلاعات  در دانشگاههای سودان  در جدول زیر امده است  :


شاخص...................................................................سال1999.........................سال2001
تعدادمراکز اموزشی..........................................................139..................................200
تعدادکامپیوترهای استفاده شده  برای امور اموزشی...................826.................................3200
تعداد دوره اموزشی  مرتبط  با فناوری اطلاعات در ماه...............49..................................200
تعداداموزشهای مرتبط با فناوری اطلاعات  در ماه..................3465..............................12000
تعداد اموزشهای اینترنتی در ماه...........................................110..................................583


و _ ازبکستان

ازبکستان با جمعیت 25000000نفر و رشد اقتصادی 2/4%  دارای در امد سرانه 2790 دلار  امریکاست. 99% مردم این کشور  باسواد هستند   25% جمعیت ان  زیر 25 سال سن دارند و 38 %  بودجه عمومی  با 7% جی دی پی (9)  ان کشور  صرف امور  اموزشی میشود .این کشور دارای 63 دانشگاه  ومرکز   تحقیقاتی    1800 دانشکده     و 160 دانشجوی تمام  وقت دانشگاهی است.میان این کشور  و کشورهای صنعتی  فاصله زیادی  در توسعه  فناوری اطلاعات و اموزش الکترونیکی وجود دارد و اکثر  کسانیکه برای  فراگیری این فناوری به کشورهای دیگر اعزام میشوند  به کشور خود باز نمیگردند (این عده حدود 40% است.).ازبکستان هدف خود را استفاده  از فناوری اطلاعات  در اموزش و توسعه سیستم های  الکترونیکی بویژه  توسعه کمی و کیفی اموزش روستاییان تعریف کرده است.همه دانشگاههای ازبکستان  دارای شبکه محلی  و دسترسی  به اینترنت  هستند و 9 مرکز اموزش عالی کامپیوتر دارد.هفت دانشگاه ان  تجهیزات کنفرانس ویدئوئی دارد. علاوه براین 3000 واحد درسی دانشگاهی بصورت  الکترونیکی  و چند رسانه ای  برای دانشگاهها ارائه میشود.{16}.
با توجه به توضیحات پیش گفته   اینک میتوان  جدول نشانگرهای  توسعه اطلاعاتی نظام اموزشی هر یک از کشور های  تحت مطالعه را به شرح جدول زیر بیان کرد :

( جوابها برای هر کشور بترتیب سوالات داده شده است)

1 – وجود سیاست استفاده از فناوری اطلاعات  در نظام اموزشی
2- وجود برنامه  جامع  توسعه فناوری اطلاعات در نظام اموزشی
3- وجود  طرح تخصیص  بود جه برای برنامه اطلاعاتی در نظام اموزشی
4 – وجود مسئول پیاده سازی طرح جامع توسعه اطلاعاتی در نظام اموزشی
5 – وجود مکانیزم  و نظارت  و ارزیابی  در برنامه  توسعه اطلاعاتی در نظام اموزشی
6 – تعدادکامپیوتر ها بازای  هر 100 نفر
7- تعداد موسسات  اموزشی که دارای  کامپیوتر در امور اموزشی هستند
8- تعداد موسسات  اموزشی  که دارای تلفن در امور اموزشی هستند
9- تعدادموسسات اموزشی  که دارای  اینترنت  در امور اموزشی هستند
10 _ متوسط پهنای باند دسترسی به اینترنت برای موسسات اموزشی
11- متوسط پهنای باند  دسترسی به اینترنت  برای فراگیران
12 – تعدادموسسات اموزشی اینترنتی
13 – تعداد دوره های اموزشی مجازی
14 – تعدادفراگیران نامنویسی شده  در دوره های اموزش مجازی
15 –تعداد دوره های اموزشی مرتبط با فنا وری اطلاعات
16 – وجود درس مستقل فناوری اطلاعات برای مقاطع مختلف


ردیف.....چین .......انگلستان......المان.....امریکا.....استرالیا....سودان....ازبکستان
1-........بله...........بله..............بله.......بله..........بله...........بله...................بله
2-........بله...........بله..............بله.......بله..........بله...........خیر................بله
3-........بله...........بله..............بله.......بله..........بله...........خیر................بله
4-.......بله............بله..............بله......بله...........بله...........خیر.................X
5 -.......بله...........بله..............بله.......بله..........بله...........خیر.................بله
6-......(*)..........100...........100....100........100........10.................30
7-....... X...........همه............همه...... X.........همه..........200..............همه
8-....... X..........همه..............همه............... Xهمه..........200............... X
9-.......30%........همه...........همه.....همه..........همه..........200..............همه
10-100Mb/s..200 .............500 ..500 ...... . 200.....Kb/s56............ X
11-....50...........1.................2...........10........8............1................56
12-.....670........5................. X..….. X…….. X..........ندارد.............7
13-.....78..........17.............…….X …..…X ……..X ندارد............. X
14-............... X…… X.. …….X..……… X ……..Xندارد............. X
15-.......…….X…….X.. …….X..……… X…….. X ندارد............X
16-......بله...........بله...............بله...........بله.........بله..........بله...............بله

(*) : در دست نیست

تحلیل نتایج

میزان توسعه یافتگی  اطلاعاتی کشور ها  تاثیر بلا منازعی  در توسعه فناوری اطلاعات  در نظام اموزش عالی انها دارد به همین دلیل  است که در کشورهای پیشتاز   مواجه با توسعه ای همه جانبه در زمینه  حضور وکاربرد فناوری اطلاعات در عرصه ساختارها وفرایندها هستیم.هرچه ازرده  کشور ها دور میشویم  به تدریج  از عمق و گسترده تاثیر  این فناوری کاسته میشود. بدیهی است میزان درک  عمومی از ماهیت  این موضوع و نیز  میزان تخصیص اعتبار  به فناوری مهمترین نقش را در توسعه یافتگی اطلاعاتی ( وبه تبع ان رسوخ  فناوری اطلاعات در نظام دانشگاهی ) داراست.لیکن نکته مهم  این است که رویکرد توسعه یافته اطلاعاتی و کشورهای در حال توسعه اطلاعاتی در زمینه بهره گیری از  فناوری اطلاعات  در اموزش عالی  با هم  متفاوت است که ذیلا  به بررسی ان  میپردازیم:
الف – کشورهای توسعه یافته (پیشتاز و تند رونده ) اطلاعاتی

در این کشورها دلایل اصلی بهره گیری  از فناوری اطلاعات  در نظام اموزش عالی به شرح زیر است :
1- انعطاف پذیری در اموزش  :  مهمترین رویکرد کشورهای توسعه یافته در بهره گیری  از فناوری اطلاعات   ایجاد انعطاف پذیری  در شیوه های اموزش و مهیا کردن شرایط اموزش در همه جا  وهمه زمان  است.محیط های الکترونیکی  با ایجاد  کلاسهای درس مستقل از نظام  متعارف دانشگاهی  این  امکان را  برای فراگیران پدید می اورد که با تنظیم  زمان اموزش  برمبنای برنامه زندگی  شخصی هرکس  بهره مندی بیشتری را تجربه کننند. علاوه براین  امکان  تکرار درس و تامل  بیشتر  برمباحث علمی   توانایی  یادگیری افراد را افزایش میدهد. به همین دلیل  نیز در بسیاری از دانشکده های کشورهای امریکای شمالی  و اروپایی  هدف اصلی از ایجاد نظام اموزش عالی مجازی تنوع بخشی به شیوه دسترسی به اموزش  عالی به ویژه  از بعد  کیفی و در هم شکستن حصار  زمان و مکان در اموزش است.

2- تعمیق اموزش  :  ذلیل دیگر بهره گیری از فناوری اطلاعات در نظام اموزش عالی کشورهای پیشرفته   توجه به امکانات  منبعث از فناوری اطلاعاتی در جهت تعمیق اموزش است.امکان استفاده کردن  از منابع اطلاعاتی الکترونیکی (مانند کتابخانه دیجیتالی)  امکان استفاده از محیط های چند رسانه ای و  تعمیق اموزش  در میان  دانشجویان تاثیری بسزا خواهد داشت. از همین رو  یکی از دلایل  تعمد  دانشگاهها بر بهره گیری  از فناوری اطلاعات  امکان بهره برداری از ان  به منظور تعمیق اموزش در میان دانشجویان است.

3- استمرار اموزش  :   یکی از مهمترین  دلایل  استفاده از محیط های اموزش الکترونیکی   امکان استمرار  اموزش بویژه  برای دانش اموختگانی است که غلاقمندند  دامنه  معلومات  خود را افزایش دهند  و یا شاغلانی که با توجه  به شرایط  شغلی خود علاقمندند  اطلاعات  جدید  کسب کنند. به همین  دلیل  یکی از دلایل  بهره گیری  از این  محیط ها  به منظور  تحقق اموزش مستمر  و اصطلاحا  مادام العمر   ارائه  دوره های پودمانی  بویژه برای شاغلان  و افزایش  ارتباط  با دانش اموختگان است. نمونه بارز  تحقق این  هدف  ایجاد کلاسهای مجازی  در دانشگاه میشیگان  است  که با هدف  تقویت  ارتباط  علمی  و ارائه   یافته های  جدید علمی به دانش اموختگان ان  دانشگاه تاسیس شده است.

4- تجاری شدن اموزش  :   با توجه به مباحثی که در  زمینه جهانی شدن  و بین المللی شدن  و بویژه  تجاری شدن  اموزش مطرح میشود (*)  یکی از دلایل  اهمیت  یافتن  محیط های  الکترونیکی   امکان  توسعه گسترده  فعالیت های  جذب دانشجویی  دانشگاههای این کشور  است  به همین  دلیل  بسیاری از این دانشگاهها  با ایجادکردن محیط اموزش مجازی   توانمندی خود را در جذب دانشجویان  خارجی  افزایش داده اند.شایان ذکر است  که به همین دلیل   به ضعف های عمده نظام اموزش مجازی  به ویژه  کاهش تعامل  رو  در روی استاد و دانشجو     این روش  برای دانشجویان بومی خود کشور  در حکم  نظام  اصلی اموزش   کمترین کاربرد را دارد  و بیشتر  بعنوان  مکمل  نظام اموزشی  بکار می اید. اما برای دانشجویان غیر بومی   این روش  میتواند  منبع مناسبی  برای  تامین اعتبار مالی دانشگاهها محسوب گردد.
به این ترتیب ملاحظه میشود   این کشورها  در درون نظام  اموزشی  خود   فناوری اطلاعات  را افزاری  برای تکمیل  چرخه اموزش خود و بستری مناسب  برای افزایش کاربر پسندی  نظام اموزشی میدانند و به همین دلیل  نیز تلاش کرده اند  در دو بعد  اصلی   توسعه  زیر ساخت های مخابراتی و توسعه فرهنگ اطلاعاتی  فعالیت های خود را متمرکز کنند و به همین دلیل نیز  دانشگاههای این کشور  پهنای باند مناسبی (دست کم 200Mb/s  ) در اختیار دارند و از  همین  رو   امکان تخصیص دست کم 500Kb/s    به هریک از کاربران وجود دارد  و چنین بستری  امکان  تحقق کاربردهای  گوناگون  محیط مجازی  (مانند   کلاس های پیوسته و کتابخانه دیجیتال   و....) را بخوبی  امکان پذیر  میسازد .علاوه بر این بازنگری در نظام  اموزشی معمولی  و ارائه دروس جدید مرتبط  با فناوری اطلاعات  یکی  از کارهای  اصلی توسعه فرهنگ اطلاعاتی   است و به همین دلیل  نیز در همه دانشگاههای  این کشور  در س ویژه ای  برای اموزش مبانی فناوری اطلاعات  در نظر گرفته شده است.بیهی است با توجه به این دو راهبرد  اصلی  ارائه منابع اطلاعاتی تحت وب  مانند  کلاس های مجازی مکمل  وکتاب و مجلات  الکترونیکی  و ازمایشگاههای مجازی  همگی میتوانند  در حکم رهیافتی ناشی از حضور فناوری اطلاعات و بمنظور توسعه کیفی  نظام اموزشی بکار اید.

ب- کشورهای در حال توسعه(ایندگان واغاز گران)اطلاعاتی

در این کشور ها  رویکرد اصلی  توجه به فناوری اطلاعات   برطرف کردن  برخی از مشکلات  نظامهای اجتماعی است. بطوریکه ملاحظه میشود  در دو کشور ازبکستان و سودان هدف از  توسعه  فناوری  اطلاعات   برقرار کردن  ارتباط  میان مراکز  گوناگون این کشورها و ایجاد  جامعه ای است  که بتوان  با اطلاع  رسانی شبکه ای سطح همگونی از  خدمات اطلاعاتی را  در اختیار  بخش های متفاوت جامعه قرار داد. البته ممکن است  حیطه این جامعه از مرزهای یک کشور فراتر برود  و مشابه برنامه های  اتحادیه افریقا  هدف از ایجاد  جامعه ای اطلاعاتی  در میان  کشورهای افریقایی (تا سال 2010 میلادی) باشد  به ان لحاظ  در این  رویکرد از فناوری اطلاعات  در نظام  اموزش عالی همسو  با تحقق هدف فوق است. هرچند  از این  رهگذر  امکان افزایش  کمیت دسترسی به اموزش  عالی  نیز  تا حدودی میسر میشود. لیکن  هدف اصلی  پاسخگویی به یکی از  مشکلات  مشترک  همه موسسات  اموزشی   یعنب کمبود منابع اطلاعاتی است.نکته مهم اینکه هرچند در این کشورها   اهمیت توسعه  اطلاعاتی  مراکز اموزشی کمابیش  شناخته شده است  اما به دلیل  ضعف برنامه ریزی و نقصان  اعتبارات  ملی   زیر ساخت مخابرات چندان  گسترش نیافته است به همین علت  نیز مشاهده میشود که پهنای باند تخصیص یافته به هر یک از کاربران دانشگاهی  کمتراز  20 کیلوبایت برثانیه است.  به همین علت  نیز بسیاری از این کشورها (به ویژه کشورهای افریقایی و اسیایی)  راه حل  اشتراک منابع  اطلاعاتی از طریق راهبری خارج از کشور خود ( واستقرار در یکی از کشورهای اروپایی یا امریکا) است  تاهم سرعت  دسترسی به انها افزایش یابد و هم محیط  نرم افزاری  مورد استفاده مطمئن تر باشد.بدیهی است  با این تمهیدات نمیتوان  در اندیشه  افزایش دسترسی  به اموزش عالی  (به معنی کمی ان) بود  بلکه صرفا  راه حلی  مقطعی  برای مشکلات  موجود  در نظام  اموزشی  اندیشیده شده است. البته  رویکرد  جدیدی نیز از سوی  برخی کشورهای در حال توسعه برگزیده شده است  و ان کارگزاری  دانشگاههای کشور  پیشرفته است. به ین منظور دانشگاههای  این کشور ها در حکم حد واسطی میان دانشجویان  ان حوزه جغرافیایی و دانشگاههای کشورهای توسعه یافته اطلاعاتی  ایفای نقش میکنند. بدیهی است با این  رویکرد  فناوری اطلاعات تسهیل کننده ارتباطات میان  کاربر و مقصد خواهد بود. این همان نقشی است که نظام اموزش عالی امارات متحده عربی  برای خود برگزیده است وهدف ان  تکمیل  چرخه تجاری اموزش عالی و بهره برداری  از نفش کارگزاران  خود منطقه است.به این ترتیب  دانشجویان  با نام نویسی  در دانشگاه این کشورها و از طریق شبکه وب امکان  میابند  تا دسترسی پیداکنند به نظام اموزشی کشورهای دیگر  واز این طریق خود را دانشجوی  نظام  اموزشی مجازی  انها تلقی میکنند.این رویکرد اندک اندک در کشور ما نیز  جای پای خود را باز میکند و ظرف یکی دو سال گذشته عده ای از  کارگزاران دانشگاههای بعضی کشورهای  اروچایی و امریکایی خواهان  راه اندازی چنین  شیوه ای در کشور  شده اند. با توجه به توضیحات پیش گفته و توجه به این نکته که به علت کاهش ارتبا طات رو در روی استاد و دانشجو نیز عدم تکمیل منابع اطلاعاتی کاربردی  در این شیوه   پر واضح است این شیوه دست کم  در زمان حاضر کارایی لازم را  برای پاسخگویی به نیازهای دانشجویان را در مقطع اموزش عالی ندارد و مهمترین علت این موضوع به شرح زیر است :

_فقدان  زیر ساخت مناسب مخابراتی   ارتباط  میان فراگیر  ونظام اموزشی را به شدت  زیر  تاثیر  قرار میدهد. استفاده از خطوط  تلفن  معمولی  به همراه پهنای باند بسیار پایین تخصیص  یافته از   ای اس پی  های شهری  اولا همه هزینه بهره برداری از محیط  مجازی  را  به کاربر تحمیل میکند و  ثانیا  کندی و سرعت و کیفیت  نامطلوب خطوط  موجب  کاهش کارایی سیستم و عدم  رضایت  کاربر خواهد شد.

_ نامتعارف بودن محیط اموزشی (با توجه به فقدان سواد اطلاعاتی کاربر) عدم حضور استاد  در محیط  اموزش  وفقدان ارتباط  رو در رو  با استاد  و سایر  دانشجویان تاثیر نامطلوبی بر کیفیت  اموزش خواهد گذاشت.

_ عدم تکمیل  محیط اموزش مجازی (پیمانهای نرم افزاری کاربردی) و مشکلات  استفاده از منابع  اطلاعاتی کتابخانه ای  ونیز نحوه حضور  در دانشگاههای مجازی  همگی دلایل عدم  رضایت کاربران  از این محیط است.

خلاصه سخن  انکه محیط اموزش مجازی  (با تعریف فعلی) صرفا محیطی برای  محیط های اموزشی  فیزیکی است  و نه جایگزین  ان  به این دلیل  باید سقف  مطالبات  از این  محیط  نیز  در چاچوب  همین  ویژگی ماهیتی تعیین گردد. به همین  دلیل نیز  برغم  توانمندیهای  غیر قابل انکار  این  محیط  نباید  ان را حلال  همه مشکلات  نظام اموزشی و از جمله دسترسی به اموزش عالی تلقی کرد.